भारतीय संसदाची रचना आणि कार्यप्रणाली काय आहे, आणि ती लोकशाहीतील महत्त्वाची भूमिका कशाप्रकारे बजावते?

भारतीय संसद ही भारताच्या लोकशाही व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. संसद म्हणजेच भारताच्या संघराज्याच्या सर्वोच्च विधायी संस्थेची रचना. भारतीय संसद दोन सदनांमध्ये विभागलेली आहे: लोकसभा आणि राज्यसभा.

### रचना:

1. **लोकसभा (House of the People)**:
- लोकसभा ही प्रत्यक्ष जनतेद्वारे निवडलेली असते.
- यामध्ये 545 सदस्य असतात, ज्यामध्ये 543 सदस्य थेट निवडले जातात आणि 2 सदस्यांना राष्ट्रपति नियुक्त करतात, जे विशेषतः तामिळ, तेलुगू, उर्दू, हिंदी इत्यादी भाषांमध्ये तज्ञ असतात.
- लोकसभेचे सदस्य 5 वर्षांच्या कार्यकाळासाठी निवडले जातात.

2. **राज्यसभा (Council of States)**:
- राज्यसभा ही अप्रत्यक्षपणे निवडलेली असते. यामध्ये 250 सदस्य असतात, ज्यामध्ये 238 सदस्यांना राज्य विधानसभांनी निवडले जाते आणि 12 सदस्यांना राष्ट्रपति नियुक्त करतात.
- राज्यसभेचे सदस्य 6 वर्षांच्या कार्यकाळासाठी असतात, परंतु प्रत्येक 2 वर्षांनी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात.

### कार्यप्रणाली:

भारतीय संसदाचे कार्य तीन मुख्य कार्यांवर आधारित आहे:

1. **विधायन (Legislation)**:
- संसद मुख्यतः कायदे तयार करण्यासाठी कार्य करते. लोकसभा आणि राज्यसभेच्या दोन्ही सदनांमध्ये विधेयकांचा विचार केला जातो.
- विधेयक पास होण्यासाठी दोन्ही सदनांमध्ये मंजुरी आवश्यक असते. लोकसभेत पास झालेल्या विधेयकावर राज्यसभेचा विचार केला जातो आणि त्यानंतर राष्ट्रपति मान्यता मिळवली जाते.

2. **नियंत्रण (Control)**:
- संसद सरकारवर नियंत्रण ठेवते. लोकसभा विशेषतः सरकारच्या कार्यप्रणालीवर लक्ष ठेवते.
- प्रश्नकाल, चर्चा, वादविवाद आणि निवेदनांच्या माध्यमातून संसद सरकारच्या कार्यपद्धतींवर प्रश्न उपस्थित करू शकते.

3. **प्रतिनिधित्व (Representation)**:
- संसद जनतेचे प्रतिनिधित्व करते. लोकसभा सदस्य थेट जनतेद्वारे निवडले जातात, त्यामुळे त्यांना त्यांच्या मतदारसंघातील लोकांचे हित साधण्याची जबाबदारी असते.
- राज्यसभा सदस्य विविध राज्यांचे प्रतिनिधित्व करतात, ज्यामुळे संघराज्याच्या विविधतेचा आदर केला जातो.

### लोकशाहीतील महत्त्वाची भूमिका:

भारतीय संसद लोकशाहीतील महत्त्वाची भूमिका बजावते कारण:

- **लोकशाही मूल्यांचे रक्षण**: संसद लोकशाही मूल्ये जपते आणि नागरिकांच्या हक्कांचे संरक्षण करते.
- **सामाजिक न्याय**: संसद विविध सामाजिक मुद्द्यांवर चर्चा करते आणि कायदे बनवते, ज्यामुळे सामाजिक न्याय साधला जातो.
- **राजकीय स्थिरता**: संसद सरकारवर नियंत्रण ठेवून राजकीय स्थिरता सुनिश्चित करते.
- **संविधानिक जबाबदारी**: संसद संविधानानुसार कार्य करते आणि संविधानाचे पालन करण्याची जबाबदारी घेतो.

भारतीय संसद ही एक सशक्त संस्था आहे, जी लोकशाहीचे आदर्श जपण्यात आणि जनतेच्या हितासाठी कार्य करण्यासाठी महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते. तिच्या कार्यप्रणालीमुळे भारतातील लोकशाही अधिक मजबूत आणि प्रभावी बनते.