भारतीय संसदाची रचना आणि कार्यप्रणाली काय आहे, आणि तिचा लोकशाही व्यवस्थेत काय महत्त्व आहे?

भारतीय संसद ही भारताच्या लोकशाही व्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ आहे. भारतीय संसद दोन सदनांमध्ये विभागलेली आहे: लोकसभा (खालील सदन) आणि राज्यसभा (वरचे सदन). या दोन सदनांच्या रचनेची आणि कार्यप्रणालीची सविस्तर माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

### १. भारतीय संसदाची रचना:

#### लोकसभा:
- **संख्या**: लोकसभेत 545 सदस्य असतात, ज्यात 543 सदस्य थेट निवडले जातात आणि 2 सदस्य विशेषतः तामिळ आणि संस्कृत भाषिक समुदायातून नियुक्त केले जातात.
- **निवडणूक**: लोकसभेचे सदस्य 5 वर्षांच्या कालावधीसाठी निवडले जातात. निवडणुका भारतीय निवडणूक आयोगाद्वारे पार पडतात.
- **अध्यक्ष**: लोकसभेचे अध्यक्ष 'स्पीकर' म्हणून ओळखले जातात, जे सभागृहाच्या कार्यवाहीचे संचालन करतात.

#### राज्यसभा:
- **संख्या**: राज्यसभेत 245 सदस्य असतात, ज्यात 233 सदस्य राज्य विधानसभांद्वारे निवडले जातात आणि 12 सदस्य राष्ट्रपतीद्वारे नियुक्त केले जातात.
- **निवडणूक**: राज्यसभेचे सदस्य 6 वर्षांच्या कालावधीसाठी असतात, परंतु प्रत्येक 2 वर्षांनी 1/3 सदस्य निवृत्त होतात.
- **अध्यक्ष**: राज्यसभेचा उपाध्यक्ष उपराष्ट्रपती असतो.

### २. कार्यप्रणाली:

भारतीय संसदाची कार्यप्रणाली मुख्यतः कायदा बनवणे, सरकारवर देखरेख ठेवणे, आणि जनतेच्या हिताचे संरक्षण करणे याभोवती फिरते.

#### कायदा बनवणे:
- संसदेत प्रस्तावित केलेले विधेयक लोकसभेत आणि राज्यसभेत चर्चा आणि मतदानाद्वारे मंजूर केले जातात. दोन्ही सदनांनी मंजूर झाल्यावर, ते राष्ट्रपतींकडे पाठवले जातात, जे त्यावर स्वाक्षरी करून ते कायद्यात रूपांतरित करतात.

#### सरकारवर देखरेख:
- संसदेत प्रश्नकाल, चर्चासत्रे, आणि विशेष चर्चा यांद्वारे सरकारच्या कार्यप्रणालीवर लक्ष ठेवले जाते. सदस्यांनी सरकारच्या धोरणांवर प्रश्न विचारणे, चर्चा करणे, आणि त्यावर चर्चा करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे.

#### जनतेच्या हिताचे संरक्षण:
- संसद जनतेच्या विविध समस्यांवर चर्चा करते आणि त्यावर उपाययोजना सुचवते. विविध समित्या स्थापन करून, त्या समित्या संबंधित विषयांवर सखोल चर्चा करतात आणि अहवाल तयार करतात.

### ३. लोकशाही व्यवस्थेत महत्त्व:

भारतीय संसद लोकशाही व्यवस्थेचा एक मूलभूत भाग आहे. तिच्या माध्यमातून:

- **प्रतिनिधित्व**: लोकसभेतील सदस्य थेट जनतेच्या मतांनी निवडले जातात, त्यामुळे जनतेचे प्रतिनिधित्व सुनिश्चित होते.
- **सामाजिक न्याय**: संसद विविध सामाजिक, आर्थिक, आणि राजकीय समस्यांवर चर्चा करून सामाजिक न्याय सुनिश्चित करण्याचा प्रयत्न करते.
- **धार्मिक आणि सांस्कृतिक विविधता**: भारतीय संसद विविध धर्म, जाती, आणि संस्कृतींचा समावेश करते, ज्यामुळे सर्वसमावेशकता आणि सहिष्णुता यांना प्रोत्साहन मिळते.
- **शासनाची पारदर्शकता**: संसद सरकारच्या कार्यप्रणालीवर देखरेख ठेवून शासनाची पारदर्शकता सुनिश्चित करते.

### निष्कर्ष:

भारतीय संसद ही लोकशाही व्यवस्थेचा एक अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. तिच्या रचनेत आणि कार्यप्रणालीत असलेल्या विविध घटकांमुळे ती जनतेच्या हिताचे संरक्षण करते, सरकारवर देखरेख ठेवते, आणि समाजातील विविधतेला मान्यता देते. त्यामुळे भारतीय लोकशाही अधिक मजबूत आणि प्रभावी बनते.